भारतको ग्रीन हाइड्रोजन लक्ष्यले ऊर्जा प्रणालीमा फड्को मार्दै

नयाँदिल्ली । भारतले सन् २०३० सम्म वार्षिक ५० लाख मेट्रिक टन (५ एमटिपिए) ग्रीन हाइड्रोजन उत्पादन गर्ने महत्वाकांक्षी लक्ष्य लिएको छ । त्यसमध्ये गुजरात राज्यले मात्र सन् २०३५ सम्म करिब ३० लाख मेट्रिक टन (३ एमटिपिए) उत्पादन गर्ने योजना अघि सारेको छ । तर यी लक्ष्य नीतिगत घोषणामा सीमित विषय होइनन्, बरु यसले विशाल पूँजी लगानी, विद्युत् प्रणाली, जलस्रोत व्यवस्थापन र ग्रिड पूर्वाधारमा गहिरो प्रभाव पार्ने संकेत गर्छ ।

ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार ग्रीन हाइड्रोजन उत्पादनको विस्तार केवल घोषणा गरेर सम्भव हुँदैन । यसका लागि इन्जिनियरिङ अनुशासन, दीर्घकालीन पूर्वाधार योजना र समग्र ऊर्जा प्रणालीसँग जोडिएको रणनीति अपरिहार्य हुन्छ ।

१ एमटिपिए ग्रीन हाइड्रोजन उत्पादनको वास्तविक लागत लेखाजोखा गरिएको छ ।  विशेषज्ञहरूको विश्लेषणअनुसार वार्षिक १० लाख मेट्रिक टन (१ एमटिपिए) ग्रीन हाइड्रोजन उत्पादन गर्न निम्न पूर्वाधार आवश्यक पर्छ :

-११–१३ गिगावाट क्षमताका इलेक्ट्रोलाइजर
-प्रति केजी हाइड्रोजन ५०–५५ किलोवाट–घण्टा विद्युत् खपत
-प्रति गिगावाट इलेक्ट्रोलाइजर तथा सहायक प्रणालीमा ४,०००–५,००० करोड भारु पूँजीगत खर्च
-वार्षिक ९–१० मिलियन घनमिटर प्रशोधित (डीएम) पानी आवश्यक

यसले स्पष्ट देखाउँछ कि ग्रीन हाइड्रोजन केवल ऊर्जा परियोजना मात्र होइन, जलस्रोत र विद्युत् प्रणालीसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको बहुआयामिक पूर्वाधार योजना हो ।

गुजरातको ३ एमटिपिए लक्ष्य : अर्बौँको लगानी र विद्युत् आवश्यकता

गुजरातले अघि सारेको ३ एमटिपिए ग्रीन हाइड्रोजन उत्पादन लक्ष्य कार्यान्वयन गर्न अझै ठूलो पूर्वाधार चाहिन्छ । 
-३५–४० गिगावाट क्षमताका इलेक्ट्रोलाइजर
-इलेक्ट्रोलाइजर, विद्युत् पूर्वाधार र भण्डारणसहित कुल १.५–२ लाख करोड भारु बराबरको लगानी
-वार्षिक १५० टेरावाट–घण्टाभन्दा बढी नवीकरणीय विद्युत् आपूर्ति

यति ठूलो मात्रामा विद्युत् उत्पादन र प्रसारण गर्दा ५–८ प्रतिशतसम्म हुने ट्रान्समिसन र इभ्याकुएसन क्षतिले ग्रीन हाइड्रोजनको लागत (एलसीओएच) मा प्रत्यक्ष असर पार्ने विज्ञहरूको चेतावनी छ । सुरुदेखि नै ग्रिड योजना नगरे परियोजनाको आर्थिक सम्भाव्यता कमजोर हुन सक्छ ।

नीति र प्रविधिबीचको दूरी

ग्रिन्जो इनर्जी इण्डियाका प्रबन्ध निर्देशक सन्दीप अग्रवाल भन्छन्, “ग्रीन हाइड्रोजन भारतमा तब मात्र दिगो रूपमा विस्तार हुन्छ, जब नीतिगत महत्वाकांक्षा र इन्जिनियरिङ यथार्थबीच सन्तुलन कायम हुन्छ ।” केवल लक्ष्य घोषणा गरेर होइन, उनले भने, “विद्युत् उत्पादन, ग्रिड स्थायित्व, जल व्यवस्थापन र औद्योगिक मागलाई एउटै प्रणालीको रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।”

एच टू एक्सिस इनर्जी  को दृष्टिकोण

एच टू एक्सिस इनर्जी ले ग्रीन हाइड्रोजन विकासलाई समग्र प्रणालीको दृष्टिले अघि बढाइरहेको जनाएको छ । कम्पनीका अनुसार उनीहरूको परियोजना विकास रणनीतिमा नवीकरणीय ऊर्जा, ग्रिड स्थायित्व, जलस्रोत व्यवस्थापन र औद्योगिक मागलाई एकीकृत रूपमा समेटिएको छ ।

यस दृष्टिकोणले नीतिगत घोषणालाई कागजमै सीमित नराखी वास्तविक सञ्चालनमा आउने पूर्वाधारमा रूपान्तरण गर्ने लक्ष्य लिएको बताइएको छ ।

भारतको ग्रीन हाइड्रोजन अभियान ऊर्जा संक्रमणको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । तर यसका लागि केवल राजनीतिक इच्छाशक्ति पर्याप्त छैन । विशाल पूँजी, स्थिर विद्युत् प्रणाली, दिगो जलस्रोत व्यवस्थापन र दीर्घकालीन इन्जिनियरिङ योजना एकसाथ अघि बढे मात्र भारतको ग्रीन हाइड्रोजन सपना यथार्थमा रूपान्तरण हुने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ ।