होर्मुज क्षेत्र तनाव : विश्व अर्थतन्त्र र नेपालमा पर्ने प्रभाव

काठमाडौं । पर्सिएन गल्फसँग जोडिएको होर्मुज क्षेत्र विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील समुद्री नाका हो । यो मार्गबाट खाडी क्षेत्रका तेल र ग्यास उत्पादक राष्ट्रहरूको अधिकांश ऊर्जा बाहिरिन्छ । विश्वका उद्योग, यातायात, उड्डयन र ऊर्जा आपूर्तिको स्थिरता धेरै हदसम्म यही मार्गको सुरक्षामा निर्भर छ।

उत्तरमा इरान र दक्षिणमा ओमान तथा संयुक्त अरब एमिरेट्सबीच पर्ने यो साँघुरो समुद्री मार्ग कुनै वैकल्पिक सजिलो बाटो बिना विश्व ऊर्जा व्यापारको प्रमुख ढोका बनेको छ । होर्मुज क्षेत्रबाट विश्वको करिब पाँच भागको एक भाग बराबर कच्चा तेल बाहिरिने गर्छ । कतारबाट निर्यात हुने तरलित ग्यासको ठूलो हिस्सा पनि यही मार्ग हुँदै एशिया र युरोप पुग्छ ।

साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब एमिरेट्स, कतार, कुवेत, इराक र इरानजस्ता देशहरूको ऊर्जा निर्यात यसै मार्गमा निर्भर छ । चीन, भारत, जापान र दक्षिण कोरिया जस्ता एशियाली राष्ट्रहरू खाडी क्षेत्रको तेलमा गहिरो निर्भर भएकाले यस क्षेत्रमा अवरोध भए तत्काल आर्थिक असर देखिन्छ ।

बहराइनमा आधारित संयुक्त राज्य अमेरिकाको पाँचौं नौसैनिक बेडाले पर्सिएन गल्फ, ओमान खाडी र आसपासका समुद्री क्षेत्रको निगरानी गर्छ । कतारस्थित अल उदैद हवाई अड्डा अमेरिकाको मध्यपूर्वकै ठूलो सैन्य केन्द्र हो । यसका अतिरिक्त संयुक्त अरब एमिरेट्स र बहराइनमा पनि अमेरिकी नौसैनिक संरचना सक्रिय छ ।

बेलायतको शाही नौसेना र फ्रान्सले पनि खाडी क्षेत्रमा आफ्ना जहाज तैनाथ गर्दै आएका छन् । समुद्री सुरक्षा सुनिश्चित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री सुरक्षा संयन्त्रमार्फत बहुराष्ट्रिय गस्ती सञ्चालन हुने गरेको छ । यी सबै उपस्थिति मुख्यतः ऊर्जा मार्ग सुरक्षित राख्ने, जहाजमाथि हुने जोखिम कम गर्ने र इरानसँगको सम्भावित तनाव नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यमा केन्द्रित छन् ।

इरानले विगतमा पटकपटक दबाब परे होर्मुज क्षेत्र बन्द गर्न सक्ने चेतावनी दिएको इतिहास छ । हालैका घटनाक्रममा इरानी सैन्य निकायले केही जहाजलाई चेतावनी दिएको खबर बाहिर आएको छ । तर औपचारिक रूपमा पूर्ण बन्दको सरकारी घोषणा सार्वजनिक भएको स्पष्ट पुष्टि छैन ।

वास्तविकता के हो भने यदि इरानले पूर्ण रूपमा मार्ग बन्द गर्‍यो भने त्यसले उसैको तेल निर्यातमा पनि ठूलो असर पार्छ। चीन र भारतजस्ता प्रमुख क्रेतासमेत प्रभावित हुने भएकाले यस्तो कदम आर्थिक दृष्टिले इरानका लागि पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ।

हालसम्म पूर्ण नौसैनिक युद्धको अवस्था देखिएको छैन । तर तनाव उच्च छ। समुद्री गस्ती तीव्र भएको छ, जहाजहरू उच्च सतर्कतामा सञ्चालन भइरहेका छन् र बीमा शुल्क बढेको छ। साना स्तरका तनावपूर्ण घटना भने हुने गरेका छन्। यस अवस्थालाई खुला युद्ध नभई उच्च जोखिमयुक्त स्थिरता भन्न सकिन्छ।

एक महिना मार्ग बन्द भयो भने सम्भावित प्रभाव

१. विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ।
२. ग्यास आपूर्ति संकट उत्पन्न हुन सक्छ, विशेषगरी एशिया र युरोपमा।
३. मुद्रास्फीति तीव्र हुन्छ, ढुवानी र उत्पादन लागत बढ्छ।
४. सेयर बजार अस्थिर हुन्छ र विश्व अर्थतन्त्र मन्दीतर्फ जान सक्छ।

ऊर्जा मूल्य वृद्धि भएपछि उद्योग, उड्डयन र खाद्यान्न आपूर्तिमा श्रृंखलाबद्ध असर देखिन्छ ।

नेपालमा पर्ने प्रभाव

नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ भारतमार्फत आयात गर्छ, र भारत आफैं खाडी क्षेत्रको तेलमा निर्भर छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढेपछि नेपाल आयल निगमले मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने हुन्छ।

परिणामस्वरूप:
– पेट्रोल, डिजेल र ग्यास महँगो हुन्छ।
– यातायात भाडा बढ्छ।
– खाद्यान्न तथा निर्माण सामग्रीको मूल्य वृद्धि हुन्छ।
– विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दबाब पर्छ।

दीर्घकालीन संकट भए सरकारलाई अनुदान वा कर समायोजन गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, जसले बजेट घाटा बढाउन सक्छ। पूर्ण रूपमा होर्मुज क्षेत्रलाई प्रतिस्थापन गर्ने समुद्री मार्ग छैन।

साउदी अरेबियाले रातो सागर तर्फ जाने पाइपलाइन बनाएको छ, र संयुक्त अरब एमिरेट्ससँग पनि सीमित क्षमता भएको पाइपलाइन छ। तर यी विकल्पले कुल निर्यातको सानो हिस्सा मात्र सम्हाल्न सक्छन्। जिबुटीको भौगोलिक स्थान बाब एल मन्देब नजिक भएकाले रातो सागर हुँदै युरोप जाने मार्गमा उपयोगी छ, तर होर्मुज नै बन्द भए जिबुटीले त्यसको समाधान दिन सक्दैन। किनकि तेल पहिले पर्सिएन गल्फबाट बाहिरिनै नसक्ने अवस्था हुन्छ।

होर्मुज क्षेत्र विश्व ऊर्जा आपूर्तिको केन्द्रीय नाका हो। यहाँको अस्थिरताले विश्व बजार, ऊर्जा मूल्य, मुद्रास्फीति र विकासशील देशहरूको आर्थिक स्थायित्वमा गहिरो असर पार्छ। अमेरिकी र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूको बलियो सैन्य उपस्थिति तथा इरानको रणनीतिक चेतावनीबीच अहिलेको अवस्था उच्च तनावपूर्ण तर खुला युद्धरहित छ।

यदि यो क्षेत्र लामो समय अवरुद्ध भयो भने विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर झट्का लाग्ने सम्भावना उच्च छ, र नेपालजस्ता आयातमा निर्भर मुलुकमा महँगी र आर्थिक दबाब तीव्र रूपमा देखिनेछ।