दरबार हत्याकाण्डको २५ वर्ष : अझै अनुत्तरित छन् धेरै प्रश्न

काठमाडौं । नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा रहस्यमय र दुःखद घटनामध्ये एक मानिने नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्ड भएको २५ वर्ष पूरा भएको छ। २०५८ साल जेठ १९ गते शुक्रबार साँझ नारायणहिटी राजदरबारभित्र भएको उक्त घटनाले तत्कालीन राजसंस्थामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्नुका साथै नेपालको राजनीतिक यात्रालाई समेत नयाँ मोडतर्फ धकेलेको थियो।

राजपरिवारको नियमित पारिवारिक भेटघाट चलिरहेका बेला भएको गोलीकाण्डमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र शाह, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, राजकुमार निराजन र राजकुमारी श्रुति सहित राजपरिवारका धेरै सदस्यको ज्यान गएको थियो। त्यसबाहेक राजा वीरेन्द्रका भाइ धीरेन्द्र शाह, राजकुमारी जयन्ती, राजकुमारी शान्ति, राजकुमारी शारदा तथा कुमार खड्गविक्रम शाह पनि घटनामा मारिएका थिए।

घटनापछि सिंगो देश स्तब्ध बनेको थियो। राजदरबारजस्तो उच्च सुरक्षा घेराभित्र भएको सामूहिक हत्याले नेपाली समाजमा गहिरो आघात पुर्‍याएको थियो। घटना सार्वजनिक भएपछि देशभर शोक, अन्योल र आशंकाको वातावरण बनेको थियो।

हत्याकाण्डको सत्यतथ्य छानबिन गर्न तत्कालीन अवस्थामा सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्यायको संयोजकत्वमा उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरिएको थियो। समितिमा तत्कालीन सभामुख तारानाथ रानाभाट सदस्य थिए।

छानबिन समितिले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनमा युवराज दीपेन्द्रले आफूले विवाह गर्न चाहेको युवतीसँग विवाह गर्न नपाएको असन्तुष्टिका कारण मदिरा तथा अन्य नशालु पदार्थ सेवन गरी राजपरिवारका सदस्यहरूमाथि गोली प्रहार गरेको र अन्ततः आफूलाई पनि गोली हानेको निष्कर्ष निकालेको थियो।

यद्यपि उक्त प्रतिवेदन सार्वजनिक भएदेखि नै त्यसमाथि विभिन्न कोणबाट प्रश्न उठ्दै आएका छन्। घटनास्थलको सुरक्षा व्यवस्था, गोली प्रहारको क्रम, प्रत्यक्षदर्शीको अभाव तथा छानबिन प्रक्रियाको पारदर्शितामाथि शंका व्यक्त गर्दै धेरै नागरिक, राजनीतिक विश्लेषक तथा इतिहासकारहरूले प्रतिवेदनले सम्पूर्ण प्रश्नको उत्तर दिन नसकेको टिप्पणी गर्दै आएका छन्।

घटनाको २५ वर्ष बितिसक्दा पनि दरबार हत्याकाण्डबारे अनेक अड्कलबाजी, शंका र बहसहरू जारी छन्। आधिकारिक रूपमा घटनाको निष्कर्ष सार्वजनिक भइसके पनि ठूलो सङ्ख्यामा नेपाली नागरिकले त्यसलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न सकेका छैनन्। यही कारण दरबार हत्याकाण्ड आज पनि नेपालको राजनीतिक इतिहासको सबैभन्दा रहस्यमय घटनामध्ये एक मानिन्छ।

दरबार हत्याकाण्डले नेपालको राजनीतिक भविष्यमा पनि गहिरो प्रभाव पारेको थियो। जनतामाझ लोकप्रिय र उदार शासकका रूपमा चिनिएका राजा वीरेन्द्रको निधनपछि उनका भाइ ज्ञानेन्द्र शाह राजगद्दीमा बसे। तर त्यसपछि राजसंस्थाप्रति जनविश्वास क्रमशः कमजोर बन्दै गयो।

२०६२–६३ को जनआन्दोलनपछि पुनःस्थापित संसद्ले राजाका कार्यकारी अधिकारहरू कटौती गर्‍यो। अन्ततः २०६५ सालमा संविधानसभाको पहिलो बैठकले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्दै २४० वर्षभन्दा लामो राजतन्त्रको औपचारिक अन्त्य गर्‍यो।

हाल नारायणहिटी राजदरबारलाई सङ्ग्रहालयमा रूपान्तरण गरिएको छ। जहाँ दरबार हत्याकाण्डसँग सम्बन्धित केही स्थलहरू अझै सुरक्षित राखिएका छन्। प्रत्येक वर्ष जेठ १९ गते पुग्दा नेपाली समाजले उक्त घटनालाई सम्झिने गर्छ भने घटनाका अनुत्तरित प्रश्नहरूबारे बहस पनि पुनः चर्किने गर्छ।

दरबार हत्याकाण्डको चौथाइ शताब्दी पूरा हुँदा पनि त्यस दिन वास्तवमा के भयो भन्ने विषय नेपाली इतिहासको सबैभन्दा चर्चित र विवादास्पद अध्यायका रूपमा कायम छ।