महाशिवरात्री व्यवस्थापनको परीक्षा : गुठी संस्थानको तयारी, खर्च र चुनौती

काठमाडौं । गुठी संस्थानले फागुन ३ गते मनाइने महाशिवरात्री पर्वका लागि सम्पूर्ण तयारी पूरा भएको जनाएको छ। फागुन १ देखि ५ गतेसम्म सञ्चालन हुने पर्वका लागि यस वर्ष कुल ४० लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरिएको छ, जसमा दाउरा खरिदका लागि ८ लाख र व्यवस्थापन तथा पर्व सञ्चालनका लागि ३२ लाख रुपैयाँ छुट्याइएको छ।

पाँच दिनसम्म चल्ने परम्परागत व्यवस्थापन
महाशिवरात्री पर्व केवल एक धार्मिक उत्सव मात्र नभई पशुपति क्षेत्रको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको बहुआयामिक व्यवस्थापन हो । गुठी संस्थानले पर्वअगाडि, मुख्य दिन र पर्वपछिका कार्यसमेत गरी पाँच दिनसम्म साधुसन्तको सेवा, पूजा र व्यवस्थापन गर्ने परम्परा निरन्तरता दिएको छ । संस्थानका अनुसार पशुपतिनाथ मन्दिर क्षेत्रसहित काठमाडौंका विभिन्न अखडाहरूमा उपस्थित साधुसन्तका लागि दाउरा, भोजन, पूजा सामग्री र दक्षिणा को व्यवस्था गरिन्छ। यो जिम्मेवारी गुठी संस्थानका शाखा कार्यालय पशुपति र काठमाडौंमार्फत विभाजन गरी सञ्चालन गरिन्छ।

राष्ट्रपतिदेखि साधुसन्तसम्म : परम्परागत सङ्कल्प प्रक्रिया
फागुन १ गते राष्ट्रपतिबाट पशुपतिनाथ मन्दिरमा अर्पण गरिने सामग्रीहरू परम्परागत विधिअनुसार सङ्कल्प गरिनेछ।
राढी, च्यादर, बख्खु, कमण्डलु, रुद्राक्ष माला, अन्न, घिउ, फलफूलसहित २१ प्रकारका सामग्री समावेश गरिएको यो प्रक्रिया धार्मिक विधि र राज्य संरचनाबीचको सम्बन्धलाई पनि देखाउने परम्परा हो।

मुख्य दिनको व्यवस्थापन : भीड, साधु र सुरक्षा
फागुन ३ गते मुख्य दिन पशुपतिनाथ मन्दिरमा पञ्चामृतसहित पूजा सामग्री अर्पण गरिनेछ। साँझ बत्ती बाल्ने कार्यक्रमसँगै साधुसन्तका लागि धुनी बाल्न दाउरा, दही र फलफूल वितरण गरिनेछ। यस दिन पशुपति क्षेत्रमा श्रद्धालु, साधुसन्त र पर्यटकको उच्च चाप रहने भएकाले व्यवस्थापन पक्ष गुठी संस्थानका लागि सबैभन्दा संवेदनशील हुने गर्छ।

खर्चको विश्लेषण: ४० लाख पर्याप्त कि अपुग ?
यस वर्ष छुट्याइएको ४० लाख रुपैयाँलाई हेर्दा पर्वको आकार र सहभागिताको संख्याका आधारमा सीमित बजेट मानिन्छ।
गत वर्ष २ हजार ३ सय ८९ जना साधुसन्तलाई वर्गीकृत गरी दक्षिणासहित बिदाइ गरिएको थियो, जसमा दक्षिणा वितरणमै २० लाख ५८ हजार रुपैयाँ खर्च भएको थियो। करिब ५० हजार केजी दाउरा प्रयोग गरिएको थियो। यस वर्ष पनि साधुसन्तको संख्या र खर्च उस्तै रहने अनुमान गरिएको छ। बढ्दो महँगी, दाउराको मूल्य र व्यवस्थापन खर्चलाई हेर्दा भविष्यमा बजेट पुनरावलोकन आवश्यक पर्ने संकेत देखिन्छ।

पारदर्शिता र वर्गीकरण प्रणाली
गुठी संस्थानले साधुसन्तलाई दक्षता र परम्परागत मान्यताका आधारमा विभिन्न रङका कार्डमार्फत वर्गीकरण गरी दक्षिणा वितरण गर्ने प्रणाली अपनाउँदै आएको छ ।
यो प्रणालीले अनुशासन, पारदर्शिता र व्यवस्थापनमा सहयोग पुगेको दाबी गरिए पनि यसबारे बेलाबेला प्रश्न उठ्ने गरेका छन् ।

परम्परा जोगाउँदै आधुनिक व्यवस्थापनको चुनौती
महाशिवरात्री पर्व व्यवस्थापन गुठी संस्थानका लागि धार्मिक दायित्व मात्र नभई संस्थागत क्षमता र पारदर्शिताको परीक्षा पनि हो । सीमित बजेट, बढ्दो भीड, साधुसन्तको संख्या र सुरक्षाका चुनौतीबीच परम्परागत विधिलाई जोगाउँदै प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न सक्नु नै गुठी संस्थानको मुख्य चुनौती रहने देखिन्छ।