होर्मुज स्ट्रिटमा बढ्दो तनाव, विश्व तेल बजारमा दबाब

काठमाडौं । मध्यपूर्वमा जारी द्वन्द्व थप चर्किँदै जाँदा विश्व ऊर्जा आपूर्तिको अत्यन्तै संवेदनशील मार्ग मानिने होर्मुज जलडमरू फेरि एकपटक अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानको केन्द्रमा परेको छ । इरानका सुरक्षा अधिकारीहरूले जलडमरूमार्फत आवतजावत गर्ने जहाजमाथि कारबाही हुन सक्ने चेतावनी दिएपछि वैश्विक ऊर्जा बजारमा त्रास फैलिएको हो ।

होर्मुज जलडमरू विश्वकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्गमध्ये एक हो । दैनिक रूपमा विश्वमा खपत हुने कच्चा तेलको करिब पाँचौँ भाग यही मार्ग हुँदै ओसारपसार हुन्छ । खाडी क्षेत्रका प्रमुख तेल उत्पादक मुलुक—साउदी अरेबिया, यूएई, कुवेत, इराक र कतार—बाट निर्यात हुने तेल तथा तरल प्राकृतिक ग्यास यही बाटो हुँदै एशिया, युरोप र अमेरिकातर्फ पुग्ने गर्छ। यस्तो संवेदनशील मार्गमा असुरक्षाको संकेत मात्रले पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढाउने प्रवृत्ति देखिन्छ।

तनावकै बीच साउदी अरेबियाको राजधानी रियादस्थित अमेरिकी दूतावास नजिक ड्रोन आक्रमण भएको पुष्टि भएको छ। यस घटनाले क्षेत्रीय अस्थिरता अझ गहिरिएको संकेत दिएको छ । उता, इजरायल र अमेरिकाले इरानमाथि जारी राखेको आक्रमणका कारण मृत्यु हुनेको संख्या ७ सय ४२ पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उल्लेख गरेका छन् । पछिल्लो २४ घण्टामा मात्रै दर्जनौँ मानिसको ज्यान गएको बताइएको छ ।

ऊर्जा बजारले यी घटनाक्रमलाई उच्च जोखिम संकेतका रूपमा लिएको छ । कच्चा तेलको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यमा तीव्र उतारचढाव देखिएको छ भने बीमा प्रिमियम, ढुवानी लागत र फ्युचर कारोबारमा अस्थिरता बढेको छ । यदि होर्मुज जलडमरू आंशिक वा पूर्ण रूपमा अवरुद्ध हुने अवस्था आयो भने विश्व बजारमा आपूर्ति ठूलो मात्रामा घट्न सक्छ, जसले मूल्यलाई झन् माथि धकेल्नेछ ।

यसको प्रभाव मध्यपूर्वमै सीमित रहने सम्भावना कम छ । दक्षिण एसियाली मुलुकहरू—विशेषगरी भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश र नेपाल—ऊर्जा आयातमा निर्भर छन् । तेलको मूल्य बढेमा आयातका लागि रकम बढ्ने, मुद्रास्फीति चर्किने र विदेशी मुद्रा सञ्चिति दबाबमा पर्ने जोखिम रहन्छ । नेपालजस्तो भूपरिवेष्ठित मुलुकले भारतमार्फत इन्धन आयात गर्ने भएकाले प्रत्यक्ष आपूर्ति संकट तुरुन्त नदेखिए पनि मूल्यवृद्धिको असर भने परोक्ष रूपमा पर्न सक्छ ।

विश्लेषकहरूका अनुसार वर्तमान अवस्थाले ऊर्जा सुरक्षाबारे विश्वव्यापी पुनर्विचारको आवश्यकता देखाएको छ । वैकल्पिक आपूर्ति मार्ग, रणनीतिक भण्डारण विस्तार र नवीकरणीय ऊर्जातर्फको रूपान्तरणलाई गति दिनुपर्ने सन्देश यो संकटले दिएको छ ।

समग्रमा, होर्मुज जलडमरू वरपरको अस्थिरता केवल क्षेत्रीय सैन्य तनाव मात्र नभई विश्व अर्थतन्त्रका लागि संवेदनशील जोखिम बनेको छ। आगामी दिनमा कूटनीतिक पहल प्रभावकारी भएन भने यसको असर ऊर्जा बजारदेखि उपभोक्ता मूल्यसम्म व्यापक रूपमा देखिन सक्ने संकेतहरू स्पष्ट देखिएका छन्।